Առավոտյան ընդհանուր պարապմունք

Փետրվարի 6
9:00-9:15

Հատված Է-ի մասին, մշակումը Հայկ Կիրակոսյանի

Մաշտոցյան այբուբենում բոլոր տառերն ունեն իրենց անունները (ա-այբ, բ-բեն, գ-գիմ), և միայն «Է»-ն անուն չունի. «Է»-ն ինքը հենց անուն է: Սա վկայում է «Է»-ի բացարձակ լինելու մասին: «Է»-ն հայերենում ինքնուրույն բառ է, որն ընդունելով մի շարք ածանցներ՝ հանդես է գալիս տարբեր ձևերով, բայց նույն նշանակությամբ. էակ, էություն, մանրէ, էական, անէանալ և այլն:

«Է»-ի նախաքրիստոնեական խորհրդանիշ լինելը փաստում է ոչ միայն Պլուտարքոսի աշխատությունը և հինկտակարանյան «Ես այն Աստուածն եմ, որ «Է» բանաձևը, այլ նաև այն, որ «Է» տիեզերական խորհրդանիշը առկա է Հայկական լեռնաշխարհում հայտնաբերված բազմաթիվ հնագույն ժայռագրերում: Դրանցում «Է»-ն ունի հստակ հոգևոր գործառույթ՝ խորհրդանշելով գերբնականն ու վերերկրայինը:

«Է»-ն հայերենում ստուգաբանվում է որպես «Աստված, Գերագույն Էակ» (Բառգիրք հայերէն լեզուի: Անդրանիկ վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998): Փաստորեն «Է»-ն Բարձրյալից իր մասին մեզ տրված որոշակի տիեզերական տեղեկատվություն է:

Մեր կողմից ուսումնասիրված որևէ Սրբազան Գրքում այդքան հստակ չի տրվում «Է»-ի հոգևոր-կիրառական նշանակությունը, որքան Հայոց Տիեզերավեպում: «Է»-ի նշանակության, զորության, կիրառության վերաբերյալ ամենից հարուստ և կարևոր տեղեկությունները մեզ են փոխանցվում Հայոց Սրբազան Գրքերի միջոցով: Դրանցից Սասնա Ծռեր տիեզերավեպում «Է»-ն հիշատակվում է որպես Խաչ Պատրազի, Խաչ Պատերազմի, Սըփ Նշան (Սուրբ Նշան), Խաչ Պատարագի, Աստծու Նշան, Հաղթանակի Նշան և այլն:

Այդ Սուրբ Նշանը հայ դյուցազուններին տրվում է հատուկ եղանակով, հատուկ դեպքերում և հստակ կիրառական նշանակությամբ: Մի դեպքում այն բերում է Քեռի Թորոսը, մյուս դեպքում հայ դյուցազունը տարբեր եղանակներով ինքն է արժանանում Սուրբ Նշանին, և այն երկնքից իջնում է նրա աջ ուսին:

Այստեղ նպատակահարմար ենք համարում «Է»-ն անվանել Սուրբ Նշան, քանի որ մյուս անվանումները ներկայացնում են որոշակի կոնկրետ գործառույթ. պատերազմի ժամանակ նույն նշանը դառնում է Խաչ Պատրազի (Խաչ Պատերազմի) կամ Հաղթանակի Նշան, հոգևոր հարցերում այն արդեն Խաչ Պատարագի է կամ Աստծո Նշան և այլն: Այստեղ կանդրադառնանք Տիեզերավեպում «Է»-ի նշանակության և կիրառման որոշ դրսևորումների միայն:

Նախ հենց սկզբից պետք է նշենք, որ Սուրբ Նշանը՝ «Է»-ն, Հայոց Տիեզերավեպում գաղտնագրված է, ինչը թույլ է տալիս այն ընկալել որպես հավասարաթև խաչ, սվաստիկա, հավերժության նշան, աստղ, քրիստոնեական խաչ և այլն: Ճանաչողության տարբեր աստիճաններում գտնվողների համար Սուրբ Նշանի նման ընկալումները թույլատրելի են:

Որոշ պարզաբանումներ, սակայն, այստեղ պարտավոր ենք տալ՝ հստակեցնելու համար, որ Սուրբ Նշանը այնուամենայնիվ հենց «Է»-ն է: Բայց սկսենք սկզբից. փորձենք հասկանալ, թե ի՞նչ եղանակով և ո՞ւմ է տրվում Սուրբ Նշանը:

Հայոց դյուցազնավեպում Սուրբ Նշանը տրվում է բացառապես հայոց դյուցազուններին և հենց այն ժամանակ, երբ նրանք լիարժեք իրենց վրա են վերցնում Հայոց Սրբազան Տիեզերական Առաքելության իրականացումը: Դյուցազնավեպում Արտատեր Պառավի հուշումը ստանալուց հետո Դավիթը Ձենով Հովանից պահանջում է այն ամենը, ինչ պատկանել է իր հորը՝ Մհերին: Հովանը նրան է տալիս Մհերի զենքն ու զրահը և անգամ Քուռկիկ Ջալալին ու Թուր Կեծակին: Դավիթը Հովանից ուզում է նաև Խաչ Պատերազմին.

Ասաց.- Հրողբեր,

Տուր ինձ Մհերի Խաչ Պատերազմին:

Հրողբերն ասաց.- Ես չեմ կարնա տա.

Թե արժան ես՝ կը գա քո թևին,

Թե արժան չես՝ չի գա քո թևին:

Էդտեղ Աստծու հրամանով

Խաչ Պատերազմին իջավ վեր աջ թևին:

 

Միասնական ընթերցում

Սանասար ծովու մեջ որ մտավ,
Ինչ չոր գետնի վերա գնաց։
Գնաց, հասավ ծովու տակ մեկ պարտեզ,
Տեսավ՝ քոշք ու սարայ մի կա էնտեղ.
Հավուզ մի կա մեջ էն պարտեզին.
Էն քոշք ու սարի առջև ջուր կըթալի։
Տեսավ Ծովային ձին. Քուռկիկ Զալալին,
Էնտեղ կապուկ, թամք սադաֆին վերան պատրաստ,

[էջ 40]

Կեծական Թուր վերան կախած։
Նայեց՝ էկեղեցի մի կա էնտեղ։
Ինչ մտավ էկեղեցին,
Ակահ գնաց, թավալեց, ընկավ։
Մեջ քնուն էրազ տեսավ,
Մայր Աստվածածին էկավ էրազ, ասաց,
«Հե՛յ, Սանասար, էլի վե՛ր։
Խաչ Պատերազմին կո՛ էստեղ է.
Էլի՛, յոթ ծունր, աղոթք առջև արա.
Արժան ըլնիս, քեզ կը հասնի,
Դնես վեր քո աջ թևին, որ դարբ չառնի։
Ծովային ձին, Քուռկիկ Ջալալին,
Էնտեղ թամքած, սանձըն բերան զարկած,
Էրկնուց իջած Թուր Կեծակին վերան կախած.
Թե արժան ես, կ’առնես, կը հեծնես։
Էստեղ մեկ պահարան կա, բա՛ց.
Մեջըն շապիկ զրեհին.
Զրեհի քամարն ի մեջքին,
Գլխու գուտն զրեհին,
Զրեհի կոշիկն ի ոտին,
Ծանրիկ գուրզ փահլևանին.
Ամուր նիզակ, նետ ու աղեղ,
Փող պղլորին, պինդ վահան.
Ամեն էստեղ է, կ’առնես։
Էն դարբասի աղբրի մեջ էլ կը լողանաս,
Կը ջոջանաս, կը զորանաս, կտըրճանաս,
Քո ուժ կ’ըլնի քան յոթ,
Մեկն յոթ կը հավելանա, կը լցվիս.
Կերթաս քոմուրազին կը հասնիս»։

Սանասար քնուց զարթնեց, էլավ, ասաց.
«Էն ի՞նչ էրազ էր, ես տեսա.
Տեսնես՝ ուղո՞րդ է, թե՞ սուտ է»։
Գնաց էնտեղ, ինչ շանց էտու,
Էն պահարան էբաց, տեսավ էնտեղ՝
Ինչ էրազի մեջ տեսեր էր։
Տեսավ մեկ զրեհի գուտ էնտեղ.
Էրկու լիտր բամբակ դներ մեջ,
Դներ գլուխ՝ չկայներ.
Մեկ զրեհի մեջկապ էնտեղ,

[էջ 41]

Յոթ փութ էկավ բոլոր մեջաց.
Մի ջուխտ զրեհի կոշիկ էնտեղ,
Մեկ մեկ լիտր բամբակ դներ մեջ,
Հագներ, հալա ջոջ էր։
Էկեղեցուց էլավ դուրս,
Գնաց, մտավ էն դարբասի հավուզ, լողացավ՝.
Աղբըրի ջուր խմեց, քնեց.
Քնեց մի քիչ,աստծու շնորհք առավ.
Ջոջացավ, զորացավ,կտըրճացավ,
Լցվավ, դարձավ հրեղեն։
Վեր էլավ, էն գեստեր կապեց ամեն։

Ըզզրեհիշապիկ հագավ.
Ըզզրեհի քամար կապեց,— քամար մեջքով էր.
Ըզզրեհի գուտըն էդի գլուխ,— գլխով էր.
Ըզզրեհի կոշիկ հագավ,— ոտքով էր.
Ամեն գեստեր, զենքեր առավ։
Յոթ ծունր աղոթք արավ,
ԶԹուր Կեծակին կապեց վեր իր։
Հրեշտակները ըզԽաչ Պատերազմին
Դրին վեր աջ թևին,
Որ դարբ չառնի Սանասարին։

Պարատուն

Առավոտյան ընդհանուր պարապմունք

Թողնել պատասխան

Comment
Name*
Mail*
Website*